Onderzoeken en ombudsvisie
De Nationale ombudsman doet naast onderzoek naar individuele klachten ook onderzoeken uit eigen beweging wanneer er veel signalen en klachten zijn over een bepaald probleem binnen de overheid. De uitkomsten van zo'n onderzoek brengt hij uit in een rapport of brief.
De conclusies en aanbevelingen uit het onderzoek bespreekt hij met de betrokken minister, staatssecretaris of ambtenaren van het ministerie. Bekijk het overzicht met brieven, rapporten en onderzoeken van de Nationale ombudsman.
In de Ombudsagenda staan onderwerpen waaraan de Nationale ombudsman, de Kinderombudsman en de Veteranenombudsman de komende tijd extra aandacht geven via onderzoek uit eigen beweging of andere acties.
De afgelopen jaren bracht de Nationale ombudsman meerdere onderzoeken uit eigen beweging uit die raken aan het werk van gemeenten. Ze geven inzicht en aanbevelingen om zaken te verbeteren. De belangrijkste onderzoeken op een rij.
Demonstratierecht
- Het demonstratierecht in Nederland staat onder druk, waarschuwt de Nationale ombudsman in zijn onderzoek Sta voor protest! (2026). Overheid en politiek richten zich volgens hem te veel op risicobeheersing en het beperken van overlast, waardoor burgers zich ontmoedigd voelen om te demonstreren.
- Uit verschillende rapporten over het demonstratierecht komt naar voren dat burgemeesters en politie het demonstratierecht niet altijd voldoende waarborgen. Met het rapport Demonstreren, een schurend grondrecht? (2018) geeft de Nationale ombudsman richting aan de maatschappelijke discussie over het demonstratierecht.
Sociaal domein
- Tien jaar na de decentralisaties in het sociaal domein concludeert de Nationale ombudsman in het opiniestuk Tien jaar ombudsman, tien jaar decentralisaties (2025) dat ze hebben bijgedragen aan groeiend wantrouwen richting de overheid. Uit onderzoeken van de ombudsman naar de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), Participatiewet en Jeugdwet blijkt dat burgers nauwelijks invloed ervaren. 'De burger haakte niet af maar werd weggeduwd', aldus de ombudsman.
- Het tijdig signaleren van schulden kan erger voorkomen, maar er is nog veel winst te behalen. Dat concludeert de ombudsman in zijn onderzoek naar vroegsignalering van schulden door gemeenten (2024).
- Ouders en kinderen ervaren te weinig invloed op hun eigen jeugdhulptraject. Participatie vanaf de zijlijn | Nationale ombudsman (2024)
- Inspraak mag geen vinkje zijn | Nationale ombudsman (2023). Onderzoek naar de invloed van burgers op hun eigen situatie als ze aangewezen zijn op de Participatiewet.
- Voor burgers die een Wmo-voorziening aanvragen is het belangrijk om invloed te hebben op de zorgkeuzes die worden gemaakt. In het rapport Burger in zicht! (2023) onderzoekt de ombudsman in welke mate burgers in de Wmo invloed ervaren tijdens het aanvragen van voorzieningen.
- Watertrappelen in de bijstand. Onderzoek naar de knelpunten van jongeren in de bijstand.
- Voor veel ouderen in een financieel kwetsbare positie zijn wetten en regels te ingewikkeld. Zij maken daardoor niet altijd gebruik van inkomensvoorzieningen, terwijl ze daar wél recht op hebben. Met te weinig genoegen nemen (2022)
- Onderzoek naar de behandeling van klachten van mensen met een arbeidsbeperking (2019).
- Een open deur? Onderzoek naar de toegankelijkheid van de gemeentelijke schuldhulpverlening. (2018)
- Vervolgonderzoek naar de toegang tot de gemeentelijke schuldhulpverlening (2018).
Veteranenwet
- De ombudsman onderzocht hoe gemeenten invulling geven aan de Veteranenwet (2023).
Hersteltrajecten
- De conclusies van het onderzoek Herstel bieden: een vak apart zijn gebaseerd op de rode draden uit tien hersteltrajecten. Een van de conclusies: de overheid heeft te weinig aandacht voor de behoeften van gedupeerde burgers en ondernemers bij het bieden van herstel.
Normenkader Oekraïne-opvang
Het mensen- en kinderrechtelijk toetsingskader van de Nationale ombudsman en de Kinderombudsman geeft heldere normen voor kwalitatief goede opvang. Lees hierover meer in het nieuwsbericht Nationale ombudsman en Kinderombudsman luiden noodklok Oekraïne opvang: menswaardige opvang in gevaar.
Ombudsvisie proactieve overheid
In mei 2026 bracht de Nationale ombudsman de Ombudsvisie proactieve overheid uit. De Nationale ombudsman vindt dat een proactieve opstelling van de overheid geen vrijblijvende optie moet zijn maar de norm. Een behoorlijke overheid handelt proactief en draagt daarmee bij aan het herstel van vertrouwen in de overheid. Dat betekent dat de overheid niet wacht tot een burger zich meldt, maar zelf actie onderneemt en ervoor zorgt dat burgers krijgen waar ze recht op hebben en aan hun verplichtingen kunnen voldoen. Een proactieve aanpak van de overheid sluit aan bij de behoorlijkheidsvereisten die zijn beschreven in de Behoorlijkheidswijzer.