Het demonstratierecht zorgt ervoor dat burgers vrij zijn om in het openbaar voor hun mening uit te komen. Dit recht is essentieel voor een vrije samenleving. In 2018 constateerde de Nationale ombudsman in zijn rapport Demonstreren, een schurend grondrecht? dat de overheid het demonstratierecht in de praktijk niet altijd genoeg beschermde. De ombudsman wilde met het huidige onderzoek opnieuw de balans opmaken, omdat hij nog steeds regelmatig klachten ontving en omdat wetenschappers en journalisten hun zorgen uitten over ontwikkelingen in het demonstratierecht.
Conclusie Nationale ombudsman
De Nationale ombudsman heeft gekeken welke belangrijke ontwikkelingen zich sinds 2018 hebben voorgedaan en wat burgers die (willen) demonstreren van de overheid mogen verwachten. Centraal staat of de overheid het demonstratierecht op een behoorlijke manier beschermt en faciliteert en hoe burgers dat zelf ervaren.
Demonstratierecht toenemend onder druk
Het demonstratierecht is in 2026 nog steeds een recht dat met enige regelmaat bevochten moet worden. De overheid richt zich nog sterker dan in 2018 op het uitsluiten van risico's en het beperken van overlast. We zien namelijk dat niet alleen in de uitvoering de nadruk ligt op de controle en begrenzing van demonstraties, maar nu ook vanuit de regering en het parlement, zichtbaar in moties en wetsvoorstellen.
Onnodig moeilijk om te demonstreren
Burgers moeten er in sommige gevallen veel voor over hebben om te demonstreren. Zij hebben het gevoel dat de overheid hen in de gaten houdt, terwijl onduidelijk is of dat gevolgen heeft en welke dat dan zijn. Daarnaast kunnen ze te maken krijgen met geweld, door de politie of vijandig publiek, en – in sommige gevallen – met strafvervolging. Dat leidt ertoe dat sommige burgers verharden. Anderen haken af.
Rechtsbescherming is niet toereikend
Demonstranten hebben niet altijd een reële mogelijkheid om op te komen voor hun belangen, wanneer zij het niet eens zijn met de keuzes of met het handelen van de overheid.
Oproep: sta voor protest!
Het recht om te demonstreren is te kostbaar om te beknotten. De Nationale ombudsman roept de regering, het parlement en de uitvoering op om het demonstratierecht te beschermen in woord en daad. Er is geen behoefte aan nog meer wetgeving om demonstraties te kunnen beperken. De aanbevelingen in dit rapport kunnen sturend zijn om het demonstratierecht beter te beschermen, juist in een tijd waarin de democratische rechtsstaat – ook in Europa – niet vanzelfsprekend is.
Hebt u een klacht in het kader van een demonstratie? In het rapport leest u waar u terecht kunt.
Hebt u een vraag? U kunt ons bereiken op telefoonnummer 0800 335 55 55 of via onze website.