Maatwerk

Maatwerk betekent dat de overheid passend handelt op basis van de situatie waarin de burger zich bevindt en de taak die de overheid uitvoert. Ook als de regels strak zijn, moet een uitzondering gemaakt worden als dat nodig is. Als de taak veel ruimte laat voor maatwerk moet de overheid dat op een goede manier invullen. Maatwerk betekent niet dat de overheid voor iedere burger een uitzondering moet maken, maar dat de overheid de burger de mogelijkheid geeft om zijn of haar verhaal te doen. Het bieden van maatwerk begint dus met luisteren naar de burger. Waar nodig moet de overheid daarnaar handelen. De vereisten evenredigheid en goede voorbereiding helpen bij het maken van een goede afweging. 

Afhankelijk van overheidstaak

Welke plaats maatwerk heeft in een individuele situatie hangt af van de overheidstaak. Bij sommige taken is maatwerk een centraal onderdeel van de taak, zoals in het sociaal domein, begeleiding naar werk of reclassering. De overheid heeft veel ruimte om te kijken naar welke ondersteuning een individu of een gezin nodig heeft. Deze ruimte mag niet te veel worden beperkt met regels, beleid en protocollen. De individuele situatie en het beoogde resultaat moeten leidend zijn.

Bij andere taken geeft de wet heldere of strakke kaders en is maatwerk eerder uitzondering dan regel. Dit is zo bij belastingen of uitkeringen. Vaak zijn die regels bedoeld om burgers zekerheid te bieden over hoe de overheid zal handelen. Wetten, regels en beleid moeten geschikt zijn voor het overgrote deel van de situaties. Maar er blijven situaties waarin de normale werkwijze niet past bij de situatie van één burger of een groep. Dan moet de overheid de individuele situatie en de mogelijke gevolgen boven de regels stellen. 

Juridische ruimte

In het overgrote deel van de situaties is er juridische ruimte om af te wijken van de standaard toepassing. Dat kan door de regels in het voordeel van de burger te interpreteren, het toepassen van een uitzondering in de regel, van een hardheidsclausule of van een algemeen rechtsbeginsel. Ook kan een regel in strijd komen met een mensenrecht waardoor maatwerk nodig is. Zie het behoorlijkheidsvereiste respecteren mensenrechten. Voor beleid geldt dat er altijd een uitzondering mogelijk is.

Het vereiste van maatwerk vraagt niet van de overheid om in alle situaties een uitzondering te maken. Vaak is de toepassing van de regels of de standaardoptie passend en behoorlijk. Een uitzondering moet goed onderbouwd worden, waarbij ook de positie van andere burgers die door het overheidshandelen wordt geraakt, worden meegewogen. In die situaties blijft het belangrijk om goed uit te leggen waarom er geen uitzondering wordt gemaakt. Goed luisteren en uitleggen kan bijdragen aan de acceptatie van het handelen van de overheid door de burger. Ook als de burger niet zijn of haar 'zin krijgt'.