Leven van het sociaal minimum
Veel mensen in Nederland moeten leven van een inkomen rond het sociaal minimum. Dat is het bedrag dat je volgens de Nederlandse overheid minimaal nodig hebt om van te leven. De meeste mensen in deze situatie leven lang in armoede. Juist deze financieel kwetsbare burgers hebben de overheid hard nodig. Maar daardoor krijgen ze vaak te maken met verschillende moeilijke regelingen. Vaak zijn de regels en plichten zo ingewikkeld, dat mensen niet altijd krijgen waar ze recht op hebben.
Drie rapporten over specifieke doelgroepen
In 2022 onderzocht de Nationale ombudsman welke financiële problemen jongeren in de bijstand, jongeren met een beperking en statushouders ervaren. Statushouders zijn vluchtelingen die een vergunning hebben om in Nederland te blijven. Hij deed dat om aandacht te vragen voor deze mensen: welke problemen hebben zij om rond te komen, en kunnen zij door alle ingewikkelde regels nog wel hun eigen keuzes maken?
Op basis van de onderzoeken verschenen de volgende rapporten:
- Een status met weinig armslagOnderzoek naar de financiële knelpunten van statushouders rond het sociaal minimum.
- Watertrappelen in de bijstandOnderzoek naar de knelpunten van jongeren van 18 tot 21 jaar in de bijstand.
- Meedoen zonder beperkingenDe financiële problemen van jongeren met een beperking in de Wajong en Participatiewet.
Algemene problemen
In de onderzoeken kwam de ombudsman steeds dezelfde problemen tegen.
- Het sociaal minimum is niet genoeg om van te leven.
- Er zijn grote verschillen tussen gemeenten en de manier waarop ze mensen helpen om hun noodzakelijke levenskosten te betalen.
- Vaak maken mensen geen gebruik van voorzieningen, bijvoorbeeld omdat ze bang zijn omdat ze moeten terugbetalen.
- Iemand die meer gaat verdienen, kan daardoor het recht verliezen op hulp van de overheid. Hij of zij houdt dan juist minder geld over. Dat heet de armoedeval. Het is moeilijk om uit de armoedeval te komen.
- De regels voor hulp van de overheid zijn ingewikkeld. Ook moeten mensen vaak veel formulieren invullen en informatie aanleveren om die hulp te krijgen.
- De overheid verwacht meer van burgers dan zij in werkelijkheid kunnen. Dat komt omdat ze veel stress hebben door geldzorgen.
- Mensen die bij de gemeente werken hebben vaak te weinig geld, tijd en kennis van armoede en de regels.
- Verschillende organisaties werken niet goed samen om mensen te helpen die van het sociaal minimum leven. Er is geen plek waar mensen duidelijke informatie kunnen krijgen.
Aanbevelingen aan de overheid
De ombudsman doet de volgende aanbevelingen aan de overheid.
- Zorg er als Rijksoverheid voor dat het sociaal minimum voldoende is om van te leven.
- Zorg ervoor dat gemeenten hun mensen, middelen en tijd steken in burgers zoveel mogelijk te laten meedoen in de samenleving. Dit noemen we het versterken van sociale participatie.
- Help doelgroepen actief om voorzieningen te gebruiken die voor hen bedoeld zijn.
- Zorg ervoor dat mensen niet in de armoedeval terechtkomen als ze iets meer gaan verdienen. Laat hulp langer doorlopen. Hierdoor krijgen mensen meer tijd en ruimte om geld te sparen, zodat ze niet direct in de problemen komen als hun inkomen een beetje stijgt.
- Verbeter de regels en wetten, in plaats van steeds aanpassingen te doen in de uitvoering. Want maatwerk is geen oplossing voor slecht beleid.
Vervolg van het onderzoek
Na het onderzoek zijn er verschillende dingen gebeurd. Toch vindt de Nationale ombudsman dat de overheid de aanbevelingen nog niet goed heeft opgevolgd.
- In 2023 reageert het kabinet op de drie rapporten over mensen die van het sociaal minimum leven. In deze reactie ziet de ombudsman wel wat verbeteringen, maar hij maakt zich ook zorgen. Op een aantal aanbevelingen vindt hij de kabinetsreactie nog niet praktisch genoeg en ziet hij weinig of geen vooruitgang. Daarom brengt hij met een brief op 3 juli 2023 een aantal punten onder de aandacht; onder meer dat het sociaal minimum nog steeds niet genoeg is om van te leven en dat de verschillen tussen gemeenten te groot zijn.
- De overheid deed de afgelopen jaren verschillende dingen om het sociaal minimum te verbeteren. Maar de Nationale ombudsman ziet dat er nog steeds mensen zijn die er niet van kunnen leven. Bijvoorbeeld als ze te maken hebben met plotselinge hogere kosten, zoals een rekening voor energie of zorg. Ook krijgen mensen soms nog niet waar ze recht op hebben. Dat komt doordat ze de weg naar voorzieningen niet weten te vinden of omdat hulp aanvragen te ingewikkeld is. De ondersteuning die mensen van hun gemeente krijgen, hangt bovendien af van hun woonplaats.
De Nationale ombudsman blijft aandacht vragen voor een sociaal minimum dat voor iedereen goed is om van te leven. Mensen hoeven zich dan niet meer alleen bezig te houden met overleven. Ze krijgen de kans om echt mee te doen in de samenleving.